आयआयएम मुंबईतर्फे ‘मातृदिना’निमित्त ‘तेजस्विनी पहल’

POSTED BY : MRUNALI SAKPAL DT. 08/05/2026 📞  8850212023

नेतृत्व, उद्योजकता, संशोधन आणि सर्वसमावेशकता यावर आधारित राष्ट्रीय महिला सक्षमीकरण उपक्रम आयआयएममध्ये सुरू होणार

मुंबई NHI24.COM(M) : इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट (आयआयएम) मुंबईने या वर्षीच्या मातृदिनानिमित्त महिला सक्षमीकरणासाठी ‘तेजस्विनी पहल‘ नावाचा नवीन उपक्रम सुरू करण्याची घोषणा केली आहे. हा उपक्रम महिलांचे नेतृत्व, उद्योजकता, धोरण संशोधन, सर्वसमावेशकता आणि शैक्षणिक संधी यांना चालना देण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.

‘तेजस्विनी पहल’चे पाच पैलू (आयाम):

• विद्यार्थिनींसाठी शिष्यवृत्ती
• तेजस्विनी राष्ट्रीय सन्मान
• तेजस्विनी संस्था पुरस्कार
• संस्थात्मक प्रशासन आणि डीईआई (विविधता, समानता व सर्वसमावेशकता)
• महिला नेत्यांसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार

‘आयआयएम कायदा, २०१७’ अंतर्गत ‘राष्ट्रीय महत्त्वाचे संस्थान’ (Institution of National Importance) म्हणून मान्यता असलेल्या आयआयएम मुंबईने स्पष्ट केले की, हा उपक्रम व्यवस्थापन शिक्षण, नावीन्य आणि संस्थेच्या पुढाकारातून निर्माण होणारा प्रभाव यांद्वारे महिलांसाठी दीर्घकालीन व सुव्यवस्थित संधी निर्माण करण्याच्या संस्थेच्या कटिबद्धतेचे प्रतिबिंब आहे.

मातृदिनाच्या शुभमुहूर्तावर सुरू करण्यात येणारा हा उपक्रम, समाजात महिलांची भूमिका ‘पहिली शिक्षिका’, ‘संस्था-निर्माती’ आणि ‘बदल घडवून आणणारी शक्ती’ (Changemaker) म्हणून अधोरेखित करतो. त्याच वेळी, विविध क्षेत्रांतील आणि समुदायांतील महिलांना आधार देणारी नेतृत्व व अध्ययन-अध्यापनाची परिसंस्था  निर्माण करण्याच्या महत्त्वावरही हा उपक्रम भर देतो.

‘तेजस्विनी’ या संस्कृत शब्दावरून प्रेरित असलेला हा उपक्रम — जो बुद्धिमत्ता, सामर्थ्य आणि तेजाचे प्रतीक आहे — अशी एक परिसंस्था निर्माण करण्याचे ध्येय बाळगतो, जी महिलांना नेतृत्व करण्यास, नावीन्यपूर्ण उपक्रम राबवण्यास आणि शाश्वत प्रभाव निर्माण करण्यास सक्षम करेल.

या उपक्रमाच्या शुभांरंभाप्रसंगी बोलताना आयआयएम मुंबईचे डायरेक्टर प्रा. मनोज कुमार तिवारी म्हणाले: “मातृदिनाच्या या शुभदिनी, महिलांच्या नेतृत्वाखालील उपक्रम, नावीन्य आणि सर्वसमावेशकता यांना बळकट करण्यासाठी समर्पित असलेला ‘तेजस्विनी पहल’ हा अर्थपूर्ण संस्थात्मक उपक्रम सुरू करताना आयआयएम मुंबईला अत्यंत अभिमान वाटत आहे. माता या समाजाच्या पहिल्या शिक्षिका, मार्गदर्शिका आणि निर्मात्या असतात; आणि शिक्षण, उद्योजकता, धोरणात्मक सहभाग व नेतृत्व विकास यांद्वारे महिलांना आधार देणारे मंच  निर्माण करण्याच्या आमच्या कटिबद्धतेचे प्रतीक हा उपक्रम आहे.”

एक संस्कृत श्लोक आहे ज्याने मानवी संस्कृतींना नेहमीच मार्गदर्शन केले आहे: “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते, रमन्ते तत्र देवताः” — म्हणजेच, जिथे स्त्रियांचा सन्मान केला जातो, तिथेच ईश्वराचा वास असतो. ‘मातृदिना’च्या शुभमुहूर्तावर, आयआयएम मुंबई त्या काव्यपंक्तीला केवळ एक शाब्दिक उच्चार न ठेवता, एक जिवंत संस्थात्मक वास्तव बनवण्याच्या दिशेने एक पाऊल उचलत आहे.

ते म्हणाले की आम्ही आज आयआयएम मुंबईच्या सर्वसमावेशक ‘महिला सक्षमीकरण धोरण आणि कार्यक्रम आराखड्या’ची औपचारिक घोषणा करत आहोत. या वचनबद्धतेला साजेसे नाव शोधताना, आम्हाला फार दूरवर पाहण्याची गरज भासली नाही. आमच्याच समृद्ध शास्त्रीय वारशातून—ज्या शब्दकोशाद्वारे या राष्ट्राने नेहमीच आपल्या स्त्रियांचा गौरव केला आहे—त्यातूनच एक शब्द आमच्यासमोर उभा राहिला: ‘तेजस्विनी’. ती, जी तेजस्वी आहे, देदीप्यमान आहे आणि चैतन्याने ओतप्रोत भरलेली आहे. या देशातील स्त्रिया मुळातच ज्या स्वरूपाच्या आहेत, त्याचेच हे नाव आहे. ‘राष्ट्रीय महत्त्वाचे संस्थान’ (Institution of National Importance) म्हणून आमचे कार्य केवळ एवढेच आहे की, त्या तेजाला साजेसी अशी संस्थात्मक रचना उभारणे.

                 जगत जननि दामिनि दुति गाता

            विश्वाची माता — तिचे अस्तित्व विजेप्रमाणे तेजस्वी.

                                   तुलसीदास, रामचरितमानस, बाळकांड

चार शतकांपूर्वी लिहिणाऱ्या तुलसीदासांनी जे पाहिले, ते आज आपण कधीकधी विसरतो. रामचरितमानसात त्यांनी तिचे वर्णन ‘जगत जननि दामिनि दुति गाता’ असे केले आहे — विश्वाची माता, तिचे अस्तित्व विजेप्रमाणे तेजस्वी. ते तेज — ती तेजस्विता — हे रूपक नाही. ते एक वर्णन आहे. या राष्ट्रातील महिलांनी नेहमीच तो प्रकाश धारण केला आहे. ‘तेजस्विनी पहल’ हा आयआयएम मुंबईचा त्या प्रकाशाला साजेशा वास्तू उभारण्याचा संकल्प आहे.

तेजस्विनी पहलचे पाच आयाम आहेत-

नेतृत्व विकास आणि कार्यकारी शिक्षण

हा उपक्रम महिला व्यावसायिक, उद्योजक आणि महत्त्वाकांक्षी नेत्यांसाठी तयार केलेले विशेष शिक्षण आणि क्षमता-बांधणी कार्यक्रम सादर करेल. प्रमुख कार्यक्रमांमध्ये खालील बाबींचा समावेश आहे:

• महिला नेतृत्व कार्यक्रम
• महिला उद्योजकांसाठी कार्यकारी प्रमाणपत्र कार्यक्रम
• ग्रामीण महिला व्यवस्थापन साक्षरता कार्यक्रम

हे कार्यक्रम धोरणात्मक नेतृत्व, उद्योजकता, व्यवस्थापकीय क्षमता, आर्थिक साक्षरता आणि डिजिटल समावेश यावर लक्ष केंद्रित करतील.

संशोधन आणि धोरण चौकट

आयआयएम मुंबई आपल्या धोरण आणि प्रशासन केंद्राच्या माध्यमातून महिला-नेतृत्वाखालील विकास आणि सर्वसमावेशक विकासावर लक्ष केंद्रित करणारे संशोधन आणि धोरणात्मक हस्तक्षेप हाती घेईल. या उपक्रमात खालील विषयात्मक क्षेत्रांचा समावेश असेल:

• महिला उद्योजकता
• कार्यस्थळावरील समावेश आणि नेतृत्व
• उत्पादन आणि पुरवठा साखळी
• कौशल्य विकास आणि रोजगारक्षमता
• ग्रामीण आर्थिक आणि डिजिटल समावेश
• तंत्रज्ञान-आधारित सामाजिक-आर्थिक सक्षमीकरण

ही संस्था राष्ट्रीय हितधारक आणि सार्वजनिक संस्थांसाठी धोरणपत्रे, क्षेत्रीय अहवाल आणि शिफारसी देखील प्रकाशित करेल.

उद्योजकता आणि इनक्यूबेशन सहाय्य

सेंटर फॉर इनोव्हेशन, इनक्यूबेशन अँड आंत्रप्रेन्योरशिप (CIIE) अंतर्गत, आयआयएम मुंबई महिला-नेतृत्वाखालील स्टार्टअप्स आणि उद्योगांना खालील बाबींद्वारे सहाय्य करण्यासाठी एक समर्पित महिला उद्योजकता ट्रॅक स्थापित करेल:

• मार्गदर्शन आणि इनक्यूबेशन
• व्यवसाय सल्लागार सहाय्य
• गुंतवणूकदार आणि बाजारपेठ उपलब्धता
• नेटवर्किंगच्या संधी
• उद्योजकीय शिक्षण संसाधने

या कार्यक्रमाचा उद्देश शहरी आणि ग्रामीण भारतातील महिला-नेतृत्वाखालील नवोपक्रम आणि उद्योग निर्मितीला बळकट करणे आहे.

संस्थात्मक प्रशासन आणि विविधता, समानता व समावेश (DEI)

हा उपक्रम लिंग-संवेदनशील प्रशासन, समावेशक सहभाग, कार्यस्थळावरील प्रतिष्ठा, मार्गदर्शन आणि संस्थात्मक सहाय्य प्रणाली यांवर लक्ष केंद्रित करणारी एक अधिक मजबूत विविधता, समानता व समावेश  चौकट देखील सादर करतो.

विद्यार्थिनींसाठी शिष्यवृत्ती

व्यवस्थापन शिक्षण, संशोधन आणि नेतृत्व विकास या क्षेत्रांमध्ये महिलांचा सहभाग वाढवण्याच्या उद्देशाने, आयआयएम मुंबई विद्यार्थिनींसाठी ‘गुणवत्ता-व-गरज आधारित’ (Merit-cum-Need) शिष्यवृत्ती योजना सुरू करणार आहे.

महिला नेत्यांसाठी राष्ट्रीय पुरस्कार

या उपक्रमाचाच एक भाग म्हणून, आयआयएम मुंबईने दोन सन्मान पुरस्कारांची सुरुवात करण्याची घोषणाही केली आहे:

पहिला- तेजस्विनी राष्ट्रीय सन्मान

हा एक राष्ट्रीय पुरस्कार असून, विविध क्षेत्रांमधील असाधारण महिला नेत्यांचा गौरव याद्वारे केला जाईल. या क्षेत्रांमध्ये खालील बाबींचा समावेश आहे:

• सार्वजनिक धोरण (Public Policy)
• उद्योग आणि कॉर्पोरेट नेतृत्व
• उद्योजकता
• विज्ञान आणि तंत्रज्ञान
• सामाजिक प्रभाव
• संरक्षण आणि गणवेशधारी सेवा
• शैक्षणिक आणि शिक्षण क्षेत्र
• कला आणि क्रीडा

दूसरा – तेजस्विनी संस्था पुरस्कार

हा एक संस्थात्मक पुरस्कार असून, आयआयएम मुंबईमधील महिला प्राध्यापक, अधिकारी आणि कर्मचारी यांच्या योगदानाचा व नेतृत्वाचा गौरव या पुरस्काराद्वारे केला जाईल.