फिक्की लिजेंड्स सिरीज, मुंबईमध्ये ‘More from Less for More’चा मंत्र; परवडणारी उत्कृष्टता, सर्वसमावेशक नवोपक्रम आणि जागतिक तंत्रज्ञान नेतृत्वासाठी भारताचा मार्ग : डॉ. र. अ. माशेलकर

POSTED BY : ANAGHA SAKPAL DATED ON  14/07/2026 (9004379946)

मुंबई (NHI24.COM) : भारताने जगासाठी परवडणारे, उच्च दर्जाचे आणि कोट्यवधी नागरिकांच्या जीवनात परिवर्तन घडवणारे तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर भर दिल्यास डीप-टेक (Deep-Tech), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) आणि सर्वसमावेशक नवोपक्रम (Inclusive Innovation) हे विकसित भारत २०४७चे सर्वात महत्त्वाचे आधारस्तंभ ठरतील, असे प्रतिपादन पद्मविभूषण डॉ. रघुनाथ अ. माशेलकर, रॉयल सोसायटीचे फेलो तसेच वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषद (CSIR) चे माजी महासंचालक यांनी मुंबई येथे आयोजित फिक्की लिजेंड्स सिरीज अंतर्गत “Winning Through Innovation: Lessons for Industry and Society” या विषयावरील व्याख्यानात केले.

उद्योगजगताचे नेते, उद्योजक, धोरणकर्ते, वैज्ञानिक, संशोधक आणि नवोपक्रम क्षेत्रातील तज्ज्ञांना संबोधित करताना डॉ. माशेलकर म्हणाले की, भारताने आता केवळ जागतिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणारा देश न राहता डीप सायन्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि सरकार-उद्योग यांच्या भक्कम भागीदारीच्या माध्यमातून जागतिक दर्जाचे नवोपक्रम निर्माण करणारा देश बनले पाहिजे.

आपल्या जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध “More from Less for More” या तत्त्वज्ञानाविषयी बोलताना डॉ. माशेलकर म्हणाले की, कमी संसाधनांचा वापर करून अधिक दर्जेदार आणि कार्यक्षम उत्पादने व तंत्रज्ञान विकसित करणे आणि ते सर्वसामान्यांना परवडणाऱ्या किमतीत उपलब्ध करून देणे, हीच भारतासमोरील सर्वात मोठी संधी आहे. त्यांनी सांगितले की, नवोपक्रमाचे मूल्यांकन आता केवळ तांत्रिक गुंतागुंत किंवा महागड्या उत्पादनांच्या आधारे न करता, समाजासमोरील मोठ्या समस्यांचे व्यापक स्तरावर निराकरण करण्याच्या क्षमतेच्या आधारे केले पाहिजे. उत्कृष्टता, परवडणारी किंमत आणि सर्वसमावेशकता हे भारताच्या नवोपक्रम मॉडेलचे तीन प्रमुख स्तंभ बनले पाहिजेत.

डॉ. माशेलकर म्हणाले की, मर्यादित संसाधने असूनही भारताने अनेक जागतिक दर्जाचे नवोपक्रम घडवून आणले आहेत. परवडणारी आरोग्यसेवा, डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधा, एआय-आधारित निदान प्रणाली आणि डीप-टेक स्टार्टअप्स ही त्याची उत्तम उदाहरणे आहेत. स्मार्टफोनद्वारे क्षयरोगाचे निदान, थर्मल इमेजिंगद्वारे स्तनाच्या कर्करोगाची तपासणी, डिजिटल मातृ आरोग्य सेवा आणि रक्त न काढता अॅनिमियाचे निदान करणारी तंत्रज्ञान प्रणाली यांसारख्या नवकल्पना “More from Less for More” या तत्त्वज्ञानाचे उत्कृष्ट उदाहरण असल्याचे त्यांनी सांगितले.

भारतीय उद्योगांना आवाहन करताना डॉ. माशेलकर म्हणाले की, आता केवळ जागतिक सर्वोत्तम पद्धतींचे (Best Practices) अनुकरण करण्याऐवजी जगासाठी नवीन कार्यपद्धती (Next Practices) निर्माण करण्याची वेळ आली आहे. भारतातील डिजिटल क्रांती, स्वस्त डेटा सेवा, डीप-टेक उद्योजकता आणि हरित हायड्रोजन (Green Hydrogen) उपक्रमांचा उल्लेख करत त्यांनी सांगितले की, या क्षेत्रांमध्ये भारताने जागतिक नेतृत्व करण्याची क्षमता सिद्ध केली आहे. त्यांनी कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबतही महत्त्वपूर्ण भूमिका मांडत सांगितले की, “कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही ‘को-पायलट’ असावी, ‘ऑटोपायलट’ नव्हे,” म्हणजेच मानवी विवेक, नैतिकता आणि संवेदनशीलता या तंत्रज्ञानाच्या केंद्रस्थानी कायम राहिल्या पाहिजेत.

डॉ. माशेलकर यांनी स्पष्ट केले की, सरकारे उच्च जोखमीच्या संशोधनाला आणि परिवर्तनकारी (Disruptive) तंत्रज्ञानाला सक्रिय पाठबळ देतात तेव्हाच नवोपक्रमाला चालना मिळते. त्यांनी सरकारांना धाडसी गुंतवणूक, ध्येयाधिष्ठित कार्यक्रम आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारीद्वारे सुरुवातीच्या संशोधनाचा धोका स्वीकारण्याचे आवाहन केले, जेणेकरून स्टार्टअप्स आणि संशोधक राष्ट्रीय स्तरावरील मोठ्या आव्हानांवर काम करू शकतील.

ते म्हणाले, “भारताला २०४७ पर्यंत विकसित राष्ट्र बनायचे असेल, तर आपल्याला अशा महत्त्वाकांक्षी संशोधन, डीप सायन्स आणि परिवर्तन घडवणाऱ्या तंत्रज्ञानात गुंतवणूक करावी लागेल, जे समाजाचे भविष्य बदलतील. केवळ स्वस्त पर्याय खरेदी करून विकसित राष्ट्र बनता येणार नाही.”

यावेळी फिक्कीचे माजी अध्यक्ष तसेच कनोरिया केमिकल्स अँड इंडस्ट्रीज लिमिटेडचे अध्यक्ष व व्यवस्थापकीय संचालक श्री आर. व्ही. कनोरियाम्हणाले, “नवोपक्रम आता केवळ प्रयोगशाळा किंवा संशोधन संस्थांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. येत्या काळात तोच भारताची आर्थिक स्पर्धात्मकता, तांत्रिक नेतृत्व आणि सर्वसमावेशक विकास निश्चित करणार आहे. उद्योगांसमोरील आव्हान केवळ विस्ताराचे नसून समाजातील अधिकाधिक घटकांसाठी मूल्य निर्माण करणारे उपाय विकसित करण्याचे आहे.”

ते पुढे म्हणाले, “फिक्की आपल्या दुसऱ्या शतकात प्रवेश करत असताना भारताने केवळ औद्योगिक क्षमता वाढविण्यावर भर न देता बौद्धिक संपदा, मौलिक तंत्रज्ञान आणि जागतिक स्तरावर उपयुक्त नवोपक्रम निर्माण करण्याकडे वाटचाल करणे आवश्यक आहे. डॉ. माशेलकर यांचे ‘More from Less for More’ हे तत्त्वज्ञान भारताला शाश्वत, सर्वसमावेशक आणि जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक विकासाचा प्रभावी मार्ग दाखवते.”

फिक्की ड्रोन समितीचे सह-अध्यक्ष तसेच ideaForgeचे सह-संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी श्री अंकित मेहता म्हणाले, “डॉ. माशेलकर यांचा प्रेरणादायी प्रवास आणि ‘More from Less for More’ हे तत्त्वज्ञान आपल्याला शिकवते की, तंत्रज्ञानाचा खरा उद्देश काही मोजक्या लोकांसाठी नव्हे, तर कोट्यवधी नागरिकांचे जीवन बदलणारे व्यापक उपाय निर्माण करणे हा आहे. विकसित भारत २०४७च्या दिशेने वाटचाल करताना उद्योग, शैक्षणिक संस्था, स्टार्टअप्स, संशोधन संस्था आणि सरकार यांच्यातील सशक्त सहकार्य हे भारताच्या नवोपक्रमाधिष्ठित भविष्याचा पाया ठरेल.”

फिक्की लिजेंड्स सिरीज अंतर्गत आयोजित या विशेष सत्रात देशातील अग्रगण्य उद्योगपती, धोरणकर्ते, वैज्ञानिक, उद्योजक, स्टार्टअप संस्थापक, संशोधक आणि व्यावसायिक समुदायातील प्रतिनिधी सहभागी झाले होते. भारताच्या आर्थिक परिवर्तनामध्ये नवोपक्रमाची भूमिका, जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक, पर्यावरणपूरक आणि सर्वसमावेशक तंत्रज्ञानाची निर्मिती तसेच भारताला परवडणाऱ्या उत्कृष्टतेचा (Affordable Excellence) आणि डीप-टेक नवोपक्रमाचा जागतिक नेता बनविण्याच्या दिशेने आवश्यक पावले यावर सखोल चर्चा करण्यात आली.