कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबईने घडवला इतिहास: अतिशय धोकादायक, गुंतागुंतीच्या अँजिओप्लास्टीमध्ये मिळवले मोठे यश; प्रगत यांत्रिक रक्ताभिसरणाच्या सहाय्याने ६० वर्षांच्या वृद्धाचे प्राण वाचवले

POSTED BY : MRUNALI SAKPAL DT. 15/01/2026 📞  8850212023

~ कन्सल्टंट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. अमित सिंग यांनी इंट्रा-ऑर्टिक बलून पंप (IABP) तंत्रज्ञानाचा वापर करून गुंतागुंतीची अँजिओप्लास्टी (PCI) प्रक्रिया यशस्वीरित्या पार पाडली, ज्यामुळे रुग्णाचे प्राण वाचले. रुग्णाला मल्टी-व्हेसल कोरोनरी आर्टरी डिसीज (हृदयाच्या अनेक रक्तवाहिन्यांमध्ये गंभीर अडथळे) होते आणि त्यांची हृदय पंपिंग क्षमता लक्षणीयरीत्या कमी झाली होती.

~ प्रक्रियेदरम्यान रुग्णाच्या मूत्रपिंडांचे संरक्षण करण्यासाठी अल्ट्रा-लो कॉन्ट्रास्ट स्ट्रॅटेजी वापरली गेली. तब्येतीमध्ये जलद सुधारणा घडून आल्याने, त्यांना काही दिवसांतच रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यात आला.

नवी मुंबई NHI24.COM(M) : कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबईने बिहारमधून आलेल्या एका ६० वर्षीय व्यक्तीवर अत्यंत गुंतागुंतीची आणि खूप जास्त जोखीम असलेली कोरोनरी अँजिओप्लास्टी यशस्वीरित्या पार पाडली. रुग्णाला तीव्र हृदयविकाराचा झटका आला होता, ज्यामुळे त्याच्या हृदयाची पंपिंग क्षमता (इजेक्शन फ्रॅक्शन – EF) फक्त २०% इतकीच उरली होती. सामान्यतः, निरोगी प्रौढ व्यक्तीमध्ये इजेक्शन फ्रॅक्शन ५५% ते ७०% पर्यंत असते; यापेक्षा खूपच कमी पातळी हृदयाच्या पंपिंग क्षमतेला गंभीर नुकसान झाल्याचे दर्शवते.

रुग्णाने त्यांच्या शहरामध्ये करून घेतलेल्या सुरुवातीच्या चाचण्यांमध्ये व्यापक कोरोनरी धमनी रोग (हृदयाच्या धमन्यांमध्ये भरपूर ब्लॉकेज) आढळून आला. हृदयाच्या दोन मुख्य धमन्यांमधील ब्लॉकेजेस खूप गंभीर होती, तर तिसरी धमनी १००% ब्लॉक होती. सामान्यतः, अशा स्थितीसाठी बायपास सर्जरी आवश्यक असते, परंतु रुग्णाची गंभीर स्थिती आणि कार्डियाक एमआरआय अहवाल – ज्यामध्ये हृदय त्याच्या सामान्य क्षमतेच्या फक्त एक तृतीयांश इतकेच काम करत असल्याचे दिसून आले – शस्त्रक्रिया खूप धोकादायक मानली गेली. त्यानंतर कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबईतील कन्सल्टन्ट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. अमित सिंग यांनी या केसचे मूल्यांकन केले. हृदयविकाराच्या अनेक रुग्णांवर उपचार करण्याचा डॉ. सिंह यांना व्यापक अनुभव आहे.

कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल नवी मुंबईतील कन्सल्टन्ट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. अमित सिंग म्हणाले, “रुग्णाची स्थिती अत्यंत धोकादायक होती, त्यामुळे बायपास सर्जरी करणे अशक्य होते, परंतु ते मोठ्या आशेने आमच्याकडे आले होते. सविस्तर मूल्यांकन आणि जोखीम नियोजनानंतर, आम्ही इंट्रा-ऑर्टिक बलून पंप (IABP) द्वारे यांत्रिक रक्ताभिसरण सपोर्टसह एक जटिल परक्यूटेनियस कोरोनरी हस्तक्षेप (PCI/अँजिओप्लास्टी) करण्याचा निर्णय घेतला. IABP ची रचना अशा प्रकारे केली गेली आहे की, जेव्हा हृदयाचे स्नायू शिथिल होतात आणि हृदयात रक्त भरते (डायस्टोल), तेव्हा हा बलून फुगतो; आणि हृदय आकुंचन पावून शरीरात रक्त पंप करण्याच्या क्षणापूर्वी (सिस्टोल) तो पुन्हा पूर्वस्थितीत येतो (डिफ्लेट होतो). ही प्रक्रिया हृदयावरील कामाचा ताण कमी करून कोरोनरी रक्तप्रवाह सुधारण्यास मदत करते. उच्च-जोखीम असलेल्या उपचारांदरम्यान, जेव्हा रक्तदाब अस्थिर होतो, तेव्हा हे तंत्रज्ञान एक अत्यंत महत्त्वाचे जीवनरक्षक आधार पुरवते.”
टिश्यूना पुरेसा ऑक्सिजन पुरवठा आणि स्थिर रक्तदाब सुनिश्चित करण्यासाठी हेमोडायनामिक ऑप्टिमायझेशन प्रक्रियेच्या आदल्या दिवशी रुग्णाला रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. हृदयविकारामुळे शरीरातील अतिरिक्त द्रवपदार्थ कमी करून श्वास घेण्यास त्रास कमी करण्यात आला. प्रक्रियेच्या दिवशी, अँजिओप्लास्टीदरम्यान रक्ताभिसरण समर्थन प्रदान करण्यासाठी धमनी मार्गातून इंट्रा-ऑर्टिक बलून पंप (IABP) घातला गेला.

प्रक्रियेदरम्यान इन्फ्युजनच्या (औषधांच्या) साहाय्याने ‘परफ्युजन प्रेशर’ राखण्यास, हृदयावरील ताण कमी करण्यास आणि अवयवांच्या कार्यक्षमतेस आधार देण्यास मदत झाली. रुग्णाची नाजूक स्थिती पाहता, कॉन्ट्रास्टमुळे (डाईमुळे) किडनीला गंभीर इजा होण्याचा मोठा धोका होता. त्यामुळे, एन्जिओप्लास्टी दरम्यान डाईचा वापर कमीत कमी ठेवण्यासाठी ‘अल्ट्रा-लो कॉन्ट्रास्ट PCI’ ही रणनीती अवलंबली गेली, ज्यामुळे किडनी सुरक्षित राखता आली.

हृदयातील लांब ब्लॉकेजेस (अडथळे) दूर करण्यात आले आणि क्लिनिकल गरजेनुसार पूर्णपणे बंद पडलेल्या धमनीमध्ये स्टेंट (stent) बसवून ती यशस्वीरीत्या पुन्हा सुरू करण्यात आली. प्रक्रियेदरम्यान रुग्णाला अनेक वेळा गंभीर ‘हायपोटेंशन’ या समस्येचा सामना करावा लागला, जी अत्यंत कमी इजेक्शन फ्रॅक्शन (EF) असलेल्या उच्च-जोखीमयुक्त PCI प्रकरणांमध्ये एक मोठी आव्हानात्मक बाब असते. अशा नाजूक वेळी, मॅकेनिकल सपोर्टने (IABP) कोरोनरी परफ्युजन आणि शरीरातील रक्ताभिसरण टिकवून ठेवण्यास मदत केली, ज्यामुळे वैद्यकीय पथकाला संपूर्ण सुरक्षिततेसह ही प्रक्रिया यशस्वीपणे पूर्ण करणे शक्य झाले.

डॉ. अमित सिंह यांनी पुढे सांगितले की, “हृदयाची कार्यक्षमता इतक्या गंभीर प्रमाणात कमी असलेल्या रुग्णांमध्ये हाय-रिस्क एन्जिओप्लास्टी करण्याचा निर्णय घेणे कधीही सोपे नसते. यासाठी सूक्ष्म नियोजन, योग्य मॅकेनिकल सपोर्ट आणि प्रक्रियेच्या अत्यंत नाजूक टप्प्यांवर रक्तदाब कमी झाल्यास त्वरित प्रतिसाद देणाऱ्या एका सक्षम टीमची आवश्यकता असते. या केसमध्ये, IABP सपोर्ट, काळजीपूर्वक केलेले हीमोडायनामिक ऑप्टिमायझेशन आणि ‘अल्ट्रा-लो कॉन्ट्रास्ट’ स्ट्रॅटेजीमुळे आम्हाला इतर अवयवांचे, विशेषतः किडनीचे संरक्षण करून अनेक गंभीर रक्तवाहिन्यांमधील रक्तप्रवाह पूर्ववत करण्यास मदत झाली. यामुळे रुग्णाला ओपन-हार्ट सर्जरीचा धोका टाळणे शक्य झाले. या दुर्मिळ आणि गुंतागुंतीच्या केसमध्ये आम्ही यशस्वीपणे IABP चा वापर करून एन्जिओप्लास्टी करू शकलो.”

शस्त्रक्रियेनंतर रुग्णाला अतिदक्षता विभागात देखरेखीखाली ठेवण्यात आले आणि रक्तदाब (हीमोडायनामिक्स) स्थिर होईपर्यंत दोन दिवस ‘मॅकॅनिकल सपोर्ट’ सुरू ठेवण्यात आला. पुढील ४८ तासांच्या आत रुग्णाच्या हृदयाच्या कार्यक्षमतेत लक्षणीय सुधारणा दिसून आली, रक्तदाब स्थिर झाला आणि किडनीची कार्यक्षमताही सुरक्षित राहिली. त्यानंतर त्यांना जनरल वॉर्डमध्ये हलवण्यात आले आणि अवघ्या चार दिवसांत स्थिर प्रकृतीत रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यात आला. डिस्चार्जच्या वेळी रुग्ण स्वतःच्या पायावर चालण्याफिरण्यास सक्षम आणि वैद्यकीयदृष्ट्या पूर्णपणे स्थिर होते.

कोकिलाबेन धीरुभाई अंबानी हॉस्पिटल, नवी मुंबईचे चीफ ऑपरेटिंग ऑफिसर डॉ. शशिकांत पवार यांनी सांगितले, “या कठीण प्रकरणावरील यशस्वी उपचार हे सिद्ध करतात की आज हृदयविकारांवरील उपचार किती प्रगत झाले आहेत. आपण आधुनिक तंत्रज्ञान आणि अचूक वैद्यकीय अनुभवाच्या जोडीने अशा रुग्णांवरही उपचार करू शकत आहोत, ज्यांच्या जिवाला पूर्वी अत्यंत मोठा धोका मानला जात असे. कोकिलाबेन धीरुभाई अंबानी हॉस्पिटल, नवी मुंबई आपल्या ‘कॅथ लॅब’ आणि क्रिटिकल केअर सुविधांमध्ये सतत सुधारणा करत आहे, जेणेकरून हृदयाच्या गंभीर आजारांवर यशस्वी उपचार करता येतील. आमचे ध्येय एक अशी व्यवस्था निर्माण करणे आहे जिथे हृदयविकाराच्या गंभीर रुग्णांना एकाच छताखाली जगातील सर्वोत्तम सुविधा आणि तज्ज्ञांचा सल्ला मिळू शकेल. आमच्या उपचारांमुळे रुग्ण लवकर बरे व्हावेत आणि त्यांच्या सामान्य आयुष्यात लवकरात लवकर परतावेत, हेच आमचे उद्दिष्ट आहे.”